Το μωσαϊκό των επαχθών αντιπροσφυγικών μέτρων συνθέτουν διατάξεις που μεταξύ άλλων θεσπίζουν διαδικασία ελέγχου διαλογής στα σύνορα, διευρύνουν τη δυνατότητα κράτησης, εισάγουν δυνατότητα περιορισμού της μετακίνησης όσων ζητούν άσυλο σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές.
Το νομοσχέδιο με τίτλο «Εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και λοιπές διατάξεις […]» εισάγει στην ελληνική έννομη τάξη τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς και τις οδηγίες που συνθέτουν το Σύμφωνο, το οποίο ήταν αποτέλεσμα πολυετούς διαπραγμάτευσης μεταξύ των κρατών-μελών και, εν τέλει, συμβιβασμού που, όπως έχει επικριθεί, αφήνει σημαντικό βάρος στις χώρες πρώτης υποδοχής, όπως η Ελλάδα, ενώ δεν εγγυάται την αρχή της αλληλεγγύης για το μοίρασμα της ευθύνης μεταξύ όλων των κρατών-μελών.
Κυρίως, θέτει εμπόδια στην πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου, περιορίζει δικαιώματα και θεσπίζει τη δυνατότητα διευρυμένης κράτησης και τη δυνατότητα απέλασης σε “κόμβους επιστροφής” εκτός της ευρωπαϊκής επικράτειας, σύμφωνα με τις διατάξεις που πέρασαν εσπευσμένα το προηγούμενο διάστημα από το Ευρωκοινοβούλιο με την ανίερη συμμαχία του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος και των ευρωπαϊκών ομάδων της Ακροδεξιάς. «Στην πράξη πρόκειται για οπισθοδρόμηση του ενωσιακού κεκτημένου στον τομέα του ασύλου και σοβαρή υπονόμευση της παρεχόμενης προστασίας σε πρόσφυγες και πρόσωπα που χρήζουν διεθνή προστασία», επισημαίνει η οργάνωση Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες.
Από αυτό το ήδη περιοριστικό ευρωπαϊκό πλαίσιο, το νομοσχέδιο Πλεύρη επιλέγει τις πιο περιοριστικές διατάξεις, ενώ, όπως επισημαίνει η οργάνωση, μεταφέρει πλημμελώς τις όποιες θετικές διατάξεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, «απομειώνοντας με τον τρόπο αυτό τον όποιο θετικό αντίκτυπο θα μπορούσε να έχει η εφαρμογή της νομοθεσίας αυτής», ενώ «σε ορισμένα σημεία […] εισάγονται ρυθμίσεις μη σύμφωνες ακόμη και με το νέο Δίκαιο της Ένωσης».
Το μωσαϊκό των επαχθών αντιπροσφυγικών μέτρων συνθέτουν διατάξεις που θεσπίζουν διαδικασία ελέγχου διαλογής στα σύνορα, διευρύνουν τη δυνατότητα κράτησης, εισάγουν δυνατότητα περιορισμού της μετακίνησης όσων ζητούν άσυλο σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές και ξηλώνουν το όποιο πλαίσιο προστασίας των ασυνόδευτων ανηλίκων και των ανήλικων προσφύγων είχε δημιουργήσει και η κυβέρνηση Μητσοτάκη τα τελευταία χρόνια, σύμφωνα με τις χαρακτηριστικές παρατηρήσεις οργανώσεων δικαιωμάτων επί των άρθρων του νομοσχεδίου κατά τη διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης.
Ξηλώνεται η προστασία των ανηλίκων
Το νομοσχέδιο επαναφέρει τη δυνατότητα της λεγόμενης «προστατευτικής κράτησης» ασυνόδευτων ανηλίκων για περιορισμένο διάστημα μέχρι να μεταφερθούν σε κατάλληλα καταλύματα και δομές, κάτι που είχε καταργήσει η ίδια η κυβέρνηση, μιλώντας μάλιστα τότε για σημαντική επιτυχία της και διά στόματος του πρωθυπουργού. «Η επαναφορά της προστατευτικής κράτησης, η οποία είχε καταργηθεί οριστικά στην Ελλάδα με το Αρθρο 43 του Νόμου 4760/2020, αποτελεί οπισθοδρόμηση και αντιβαίνει στις διατάξεις της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού, η οποία έχει μάλιστα υπερνομοθετική ισχύ», σημειώνει η οργάνωση Terre des Hommes Hellas.
Δομές φιλοξενίας
Δίνει επίσης τη δυνατότητα φιλοξενίας των ασυνόδευτων ανηλίκων στις λεγόμενες «ασφαλείς ζώνες» των προσφυγικών δομών, και μάλιστα ιδίως για τους ασυνόδευτους ανηλίκους που βρίσκονται σε διαδικασία εξέτασης ασύλου στα σύνορα ή σε ταχεία διαδικασία εξέτασης, αποκλείοντας για τις περιπτώσεις αυτές τη φιλοξενία σε δομές ημιαυτόνομης διαβίωσης.
«Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η δυνατότητα επιβολής περιορισμού ελευθερίας σε παιδιά, είτε ασυνόδευτα είτε σε οικογενειακό πλαίσιο. Η κράτηση παιδιών για σκοπούς μεταναστευτικού ελέγχου δεν μπορεί ποτέ να θεωρηθεί συμβατή με το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού, ανεξαρτήτως διάρκειας ή μορφής. Παιδιά που φτάνουν στην Ελλάδα ύστερα από εμπειρίες πολέμου, εκτοπισμού, βίας ή επικίνδυνων διαδρομών χρειάζονται προστασία, σταθερότητα και κατάλληλη φροντίδα, όχι περαιτέρω περιορισμό και εγκλεισμό. Το κράτος οφείλει να διασφαλίζει άμεση παραπομπή παιδιών και οικογενειών σε κατάλληλες ανοιχτές δομές φιλοξενίας, πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες παιδικής προστασίας, ψυχοκοινωνική υποστήριξη και νομική συνδρομή. Ιδίως για τα ασυνόδευτα παιδιά, πρέπει να τηρείται αυστηρά το τεκμήριο ανηλικότητας και να αποκλείεται κάθε μέτρο που οδηγεί σε κράτηση ή συνθήκες ισοδύναμες με κράτηση», επισημαίνει η International Rescue Committee Hellas.
Η παραμονή ανηλίκων σε ασφαλείς ζώνες «δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ανταποκρίνεται, κατ’ αρχήν, στο βέλτιστο συμφέρον του παιδιού ως βασική αρχή του ενωσιακού και διεθνούς δικαίου παιδικής προστασίας, ιδίως όταν οι δομές αυτές λειτουργούν σε συνθήκες περιορισμού, αβεβαιότητας και ανεπαρκούς πρόσβασης σε εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και παιδικής φροντίδας», επισημαίνει η Solidarity Now.
To νομοσχέδιο προβλέπει μάλιστα τη δυνατότητα να μένουν οι ασυνόδευτοι ανήλικοι άνω των 16 ετών σε προσφυγικές δομές μαζί με ενήλικες που ζητούν άσυλο. «Η διαβίωση ασυνόδευτων παιδιών με άγνωστους σε αυτά ενηλίκους θέτει σοβαρά ζητήματα προστασίας και δεν μπορεί εξ ορισμού να είναι προς το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού», επισημαίνει το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες.
Και υπογραμμίζει ως προς τις διατάξεις που στερούν τη δυνατότητα εκπαίδευσης από ασυνόδευτους ανηλίκους των οποίων απορρίπτεται το αίτημα ασύλου: «Δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο αποκλεισμού παιδιών από την εκπαίδευση κατά παράβαση των υποχρεώσεων της χώρας […]
Για παιδιά που έχουν βιώσει εκτοπισμό, βία, απώλεια ή παρατεταμένη αβεβαιότητα, η πρόσβαση στο σχολείο αποτελεί βασικό στοιχείο προστασίας, σταθερότητας και ένταξης και δεν μπορεί να εξαρτάται από τη μεταναστευτική διαδικασία».
Διαδικασία συνόρων και… εξαρτημένος ανεξάρτητος μηχανισμός
επιτήρησης
Θεσπίζεται η δυνατότητα απαγόρευσης εξόδου από δομές, όπως και κράτησης όσων ζητούν άσυλο για τουλάχιστον τρεις μήνες, ενώ εισάγονται περιορισμοί πρόσβασης σε δικηγόρους και οργανώσεις κατά τη διαδικασία ελέγχου διαλογής στα σύνορα
Το νομοσχέδιο θεσπίζει «διαδικασία ελέγχου διαλογής» στα σύνορα για την ταυτοποίηση και τον έλεγχο των εισερχομένων, διαδικασία που γίνεται σε ΚΥΤ, ακόμη και στο εσωτερικό της ελληνικής ενδοχώρας, χωρίς ωστόσο να θεωρείται νομικά ότι όσοι υπάγονται στις διαδικασίες αυτές έχουν εισέλθει στην «ελληνική επικράτεια», ακόμη και όταν γεωγραφικά βρίσκονται μέσα σε αυτήν. «Η κράτηση ή οποιαδήποτε μετακίνηση ή μεταγωγή των υπηκόων τρίτων χωρών κατά τη διάρκεια του ελέγχου διαλογής, καθώς και η ποινική δίωξη, δεν συνιστούν νόμιμη είσοδο των υπηκόων τρίτων χωρών στην ελληνική επικράτεια ούτε θεμελιώνεται δικαίωμα νόμιμης παραμονής», αναφέρει το νομοσχέδιο.
«Η εισαγωγή της διαδικασίας ελέγχου διαλογής […] δημιουργεί ένα σύνθετο υβριδικό κανονιστικό καθεστώς το οποίο δεν ταυτίζεται ούτε με την τυπική κράτηση ούτε με την ελεύθερη κυκλοφορία. Το γεγονός ότι τα πρόσωπα “παραμένουν στη διάθεση των αρχών”, εντός κέντρων ελέγχου ή δομών υπό αυστηρή επιτήρηση, συνιστά ουσιαστικό περιορισμό της ελευθερίας τους, ανεξαρτήτως του τυπικού χαρακτηρισμού της διαδικασίας», επισημαίνει η PRAKSIS.
Επίσης θεσπίζει δυνατότητα απαγόρευσης εξόδου από δομές, όπως και δυνατότητα κράτησης όσων ζητούν άσυλο για τρεις μήνες με δυνατότητα παράτασης άλλους τρεις μήνες, ενώ εισάγει περιορισμούς πρόσβασης σε δικηγόρους και οργανώσεις κατά τη διαδικασία ελέγχου διαλογής συνόρων. «Πρέπει να διαγραφεί η πρόβλεψη περί “απαγόρευσης εξόδου” ως μορφής περιορισμού της ελευθερίας κίνησης, καθώς και κάθε δυνατότητα επιβολής γενικευμένων περιορισμών ελευθερίας χωρίς εξατομικευμένη κρίση και χωρίς τις ουσιαστικές και δικονομικές εγγυήσεις που προβλέπει το ενωσιακό δίκαιο», σημειώνει η Solidarity Now.
Υπογραμμίζει το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών: «Οι προβλεπόμενοι περιορισμοί στην πρόσβαση οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, δικηγόρων και λοιπών υποστηρικτικών φορέων σε σημεία διαλογής, χώρους κράτησης και συνοριακές εγκαταστάσεις εγείρουν σοβαρά ζητήματα συμβατότητας με το δικαίωμα αποτελεσματικής νομικής συνδρομής καθώς και με την ανάγκη ανεξάρτητης παρακολούθησης των διαδικασιών. Η πρόσβαση σε νομική βοήθεια και υποστήριξη δεν μπορεί να εξαρτάται από ευρείες και αόριστες έννοιες, όπως η “δημόσια τάξη”, η “ασφάλεια” ή η “διοικητική διαχείριση”, χωρίς σαφή κριτήρια, εγγυήσεις αναλογικότητας και δυνατότητα αποτελεσματικού ελέγχου». Επιπλέον, η ΑΡΣΙΣ επισημαίνει ότι η πρόβλεψη να ζητάει άδεια ο δικηγόρος από την Υπηρεσία Υποδοχής για να συναντήσει εντολέα του μέσα σε δομή ή η δυνατότητα εισόδου μόνο σε «εξουσιοδοτημένους» δικηγόρους έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τον Κώδικα Δικηγόρων, που υπερισχύει.
Αν και ο ευρωπαϊκός κανονισμός υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να θεσπίσουν ανεξάρτητο μηχανισμό που εξετάζει τη συμμόρφωσή τους με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο, το νομοσχέδιο του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου δεν θεσπίζει τέτοιο μηχανισμό, αντιθέτως η θέσπισή του αφέθηκε σε άλλο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης («Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και συναφείς διατάξεις»). Το σημαντικότερο, στον μηχανισμό δεν συμμετέχει ο Συνήγορος του Πολίτη ή η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, αλλά μόνο η Εθνική Αρχή Διαφάνειας, η έλλειψη ανεξαρτησίας και αποτελεσματικότητας της οποίας σε διαπιστώσεις παραβίασης δικαιωμάτων έχει πολλάκις επισημανθεί, μεταξύ άλλων και από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. «Δεν πρόκειται για Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, όπως ρητά προβλέπεται, αλλά ούτε πληροί τα εχέγγυα της ανεξαρτησίας», επισημαίνει η οργάνωση Equal Rights Beyond Borders.
«Η Αρχή δεν έχει ακόμη δημοσιεύσει ούτε μία έκθεση σχετικά με τις καταγγελίες για επαναπροωθήσεις, πέρα από μία που δημοσίευσε τον Μάιο του 2022, ούτε έχει παράσχει οποιαδήποτε άλλη πληροφορία σχετικά με τον τρόπο χειρισμού τέτοιων καταγγελιών, παρά τις συστάσεις της Επιτροπής να το πράξει. Τα παραπάνω στοιχεία καταδεικνύουν ότι οι έρευνες της ΕΑΔ σχετικά με περιστατικά pushback καταλήγουν κατά συντριπτική πλειονότητα σε κλείσιμο των υποθέσεων. Αυτό δημιουργεί ανησυχίες όσον αφορά τόσο την επάρκεια όσο και την ταχύτητα των ερευνών που διεξάγει η Αρχή», παρατηρεί η οργάνωση HIAS.
Για το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, ο ορισμός της
ΕΑΔ «αποτελεί το κατ’ εξοχήν παράδειγμα ότι τα εθνικά μέτρα που επιλέγονται για
τη μεταφορά ακόμη και των εξαιρετικά περιορισμένων μέτρων στην κατεύθυνση της
προστασίας […] απομειώνουν τον όποιο θετικό τους αντίκτυπο».
Του Δημήτρη Αγγελίδη
Αναδημοσίευση από την Εφημερίδα των Συντακτών (Παρασκευή, 29 Μαΐου, 2026)
.jpg)
